موبایل که در دست دارید، موتر برقی که سوار آن می شوید و توربین های بادی که در حال چرخش هستند...
همهٔ آن ها یک نقطهٔ مشترک دارند: عناصر نادر خاکی!
تورکیه در این عرصه در لیگ جهانی قرار دارد... اما ظرفیت این کشور تا چه اندازه بزرگ است؟
نیازهای «نادر» تکنالوژی های پیشرفته؛ با ما همراه باشید!
امروز دربارهٔ عناصر نادر خاکی صحبت خواهیم کرد؛ عناصری که به بخش جدایی ناپذیر تکنالوژی مدرن تبدیل شده اند. از تیلفون های هوشمند و موترهای برقی گرفته تا توربین های بادی و صنعت دفاعی، این عناصر در بخش های گوناگون به کار می روند و امروزه از نیازهای اساسی دنیای تکنالوژی به شمار می آیند.
عناصر نادر خاکی که در ساخت آهنربا های قدرتمند، بطری ها و سیستم های الکترونیکی به کار می روند، با گسترش پروسه گذار به انرژی سبز و دیجیتالی شدن، بیش از هر زمان دیگری در کانون توجه جهان قرار گرفته اند.
این موضوع، ظرفیت های تورکیه در این عرصه را نیز برجسته ساخته است. چنان که آلپ ارسلان بایراکتار، وزیر انرژی و منابع طبیعی تورکیه، گفته است: «کشور ما در زمینهٔ عناصر نادر خاکی در میان پنج کشور برتر جهان قرار خواهد گرفت.» این اظهارات، اهداف تورکیه در این حوزه را به خوبی نشان می دهد.
پروفیسور داکتر ایلگین کورشون، رئیس بخش انجنیری معادن پوهنحی انجنیری پوهنتون استانبول–جراح پاشا، ظرفیت های تورکیه در زمینهٔ عناصر نادر خاکی را در گفتوگو با TRT Haber تشریح کرده است.
"نادر" آن گونه که تصور می شود، نیست
واژهٔ «نادر» در نام عناصر نادر خاکی، اغلب به اشتباه تعبیر می شود. پروفیسور داکتر ایلگین کورشون تأکید م یکند که این اصطلاح به کمبود این عناصر ارتباطی ندارد.
او می گوید: "دلیل اصلی نام گذاری این عناصر به عنوان "عناصر نادر خاکی"، کم بودن مقدار آن ها در پوستهٔ زمین نیست؛ بلکه به این دلیل است که این عناصر در ساختار کانسنگ ها به شکل بسیار پیچیده ای وجود دارند و استخراج و فرآوری آن ها به شرایط دشوار و تکنالوژی پیشرفته نیاز دارد. افزون بر این، ذخایری که این عناصر در آن ها با غلظت اقتصادی و قابل بهره برداری در کنار هم یافت می شوند، محدود هستند."
نقش حیاتی در تولید تکنالوژی های پیشرفته
شباهت بسیار زیاد عناصر نادر خاکی از نظر ویژگی های کیمیاوی، در کنار مزایای آن، چالش های مهمی را نیز به همراه دارد. پروفیسور داکتر ایلگین کورشون در این باره می گوید:
"با وجود این که عناصر نادر خاکی از نظر ویژگی های کیمیاوی شباهت بسیار زیادی به یکدیگر دارند، همین موضوع جداسازی آن ها را از لحاظ تخنیکی بسیار دشوار می سازد. امروزه این دشواری تخنیکی، یکی از مهم ترین چالش ها در استخراج و بهره برداری از این عناصر به شمار می رود."
عناصر نادر خاکی، به ویژه در تولید محصولات پیشرفتهٔ تکنالوژیک، از مواد اولیهٔ غیرقابل جایگزین به شمار می روند. پروفیسور داکتر ایلگین کورشون دلیل اهمیت استراتژیک این عناصر را چنین توضیح می دهد:
"عناصر نادر خاکی، به ویژه لانتانید هایی مانند نئودیمیوم، پرازئودیمیوم، دیسپروزیم و تربیوم، همراه با ایتریم و اسکاندیم، به دلیل نقش اساسی در تولید محصولات پیشرفتهٔ تکنالوژیک، گذار به انرژی سبز، رشد سریع تکنالوژیهای مبتنی بر دیجیتالی شدن و نداشتن جایگزین مناسب، به عنوان مواد خام حیاتی و راهبردی شناخته می شوند و امروزه از مهم ترین مواد اولیهٔ مورد نیاز صنایع مدرن به شمار می روند."
عناصر نادر خاکی کاربرد های بسیار گسترده ای دارند؛ اما بیشترین استفادهٔ آن ها در صنعت دفاعی، موترهای برقی و سامانه های الکترومکانیکی مانند توربین های بادی است.
مهم ترین ذخایر عناصر نادر خاکی در تورکیه
در سطح جهان، ذخایر عناصر نادر خاکی عمدتاً در چین، ویتنام، برازیل، هند، آسترالیا و روسیه قرار دارند. چین که حدود 35 فیصد از مجموع ذخایر جهانی، معادل نزدیک به 120 میلیون تُن را در اختیار دارد، در تولید و صادرات این عناصر نیز در جایگاه نخست جهان قرار گرفته است. همچنین حدود 70 فیصد از تولید جهانی عناصر نادر خاکی توسط چین انجام می شود.
فعالیت های اکتشافی عناصر نادر خاکی در تورکیه نخستین بار در اواخر دههٔ 1950 میلادی از سوی ادارهٔ کل تحقیقات و اکتشافات معدنی (MTA) آغاز شد. در جریان این بررسی ها، ذخایر معدنی قابل توجهی در مناطق مختلف کشور شناسایی شد.
اما کدام مناطق تورکیه از نظر عناصر نادر خاکی بیشترین ظرفیت را دارند؟
منطقهٔ قزلجه اورن در ولایت اسکیشهر، یکی از مهم ترین ذخایر شناخته شدهٔ عناصر نادر خاکی در تورکیه به شمار می رود. پروفیسور داکتر ایلگین کورشون با اشاره به ویژگی های این معدن می گوید:
"بزرگ ترین ذخیرهٔ عناصر نادر خاکی در تورکیه، معدن اسکیشهر–قزلجهاورن است که در آن کان های باستنازیت، فلوریت و باریت در ساختار کانسنگ وجود دارند."
در معدن قزلجهاورن، اکسید های عناصر نادر خاکی از جمله سِریم، لانتان و نئودیمیوم یافت می شود. در این منطقه، تولید در مقیاس تأسیسات آزمایشی (پایلوت) ادامه دارد و در مرحلهٔ نخست، تولید عناصر لانتان، سریم، پرازئودیمیوم و نئودیمیوم هدفگ ذاری شده است.
پروفیسور داکتر ایلگین کورشون با اشاره به ظرفیت دیگر مناطق تورکیه، سخنانش را چنین ادامه می دهد:
«یکی دیگر از مهم ترین ذخایر بالقوهٔ عناصر نادر خاکی در کشور، در منطقهٔ چاناکلی در ولایت اسپارتا قرار دارد. همچنین، ذخایر عناصر نادر خاکی در منطقهٔ کولونجاک در ولایت مالاتیا، علاوه بر لانتان، سِریم، پرازئودیمیوم، نئودیمیوم و ایتریم، عنصر توریم را نیز در خود جای داده است.»
به نظر می رسد تورکیه در زمینه عناصر نادر خاکی از ظرفیت قابل توجهی برخوردار است و خود را برای کسب جایگاهی در میان کشورهای پیشتاز جهان در این عرصه آماده می کند.
